Energie is duur, de transitie maakt het eerst nog duurder, pas daarna goedkoper

Een kop in het Eindhovens Dagblad van gisteren: "Lezer Henk: ‘Kabinet mag burger niet financieel benadelen in energietransitie’". In een ingezonden brief (lees hier) pleit 'lezer Henk' ervoor de energietransitie niet te versnellen. Burgers moeten het wel kunnen betalen. Hij schrijft: "Geen kabinet zou burgers financieel moeten benadelen wanneer zij, al dan niet noodgedwongen, voorlopig nog afhankelijk zijn van fossiele energie voor koken, verwarming en vervoer."

De betaalbaarheid van energie is een heet hangijzer. De gele hesjes gingen in 2018 in Frankrijk de straat op vanwege hoge brandstofprijzen. In 2022 betaalden Europese overheden massale steun aan burgers en bedrijven om de exploderende gasprijs te compenseren. En de onvrede over de huidige hoge benzineprijs in de VS zou de Trump-regering weleens de meerderheid in het Huis van Afgevaardigden en de Senaat kunnen kosten bij de midterms in november.

Energie is een basisvoorziening

Energie is een basisvoorziening. Iedereen heeft het nodig. Als energie buitensporig duur wordt, dan roert het volk zich, en dus ook de politiek. Niet vreemd daarom dat de Franse president Macron een spoedoverleg van de G7 bijeenroept. Door de uitdijende oorlog in het Midden-Oosten koerst de olieprijs alweer een paar weken boven de 100 dollar per vat. Er gaan weliswaar weer mondjesmaat olietankers door de Straat van Hormuz, maar nu de Houthi's vanuit Jemen de zeestraat Bab el-Mandeb bedreigen, is de alternatieve exportroute vanuit de Golf onzeker geworden. Voor de omstreden oorlog van de VS en Israël tegen Iran lag de olieprijs op 60 tot 70 dollar (zie grafiek). De hoge olieprijs tikt wereldwijd door in dure brandstof aan de pomp.

“In de komende weken vindt er een G7-bijeenkomst plaats die in het teken zal staan van energiekwesties”, aldus Macron tijdens een persconferentie afgelopen vrijdag. "Met als doel de samenwerking te versterken en onnodige spanningen tussen de G7-landen en onze belangrijkste partners te voorkomen.`

De gasprijs staat ook op hoog niveau. Dat is een groter probleem, vooral voor Europa. De VS hebben veel eigen gasproductie, waardoor de binnenlandse prijzen laag zijn, en de gasmaatschappijen goud geld verdienen aan de export van vloeibaar gas (LNG) naar Europa en Azië. China dempt de pijn door goedkoop Russisch gas in te kopen en deels te switchen naar steenkool voor de opwekking van elektriciteit.

Europa heeft nauwelijks eigen olie en gas en zit met de vingers tussen de deur. Nederland was volgens de Klimaat- en Energieverkenning in 2025 voor 77 procent van zijn energiebehoefte afhankelijk van import.

Afgelopen week hield Ursula von der Leyen haar State of the Union. Sinds het uitbreken van de Iran-oorlog kostte geïmporteerde fossiele energie de EU volgens haar 90 miljard euro extra, "zonder dat er één molecuul energie bij kwam". Von der Leyen benadrukte de waarde van duurzame energie. Van 2022 tot 2025 vermeed de EU dankzij wind- en zonneparken 121 miljard euro aan fossiele import. Voor Nederland gaat het om bijna 12 miljard euro, blijkt uit de Statistical Review of World Energy van het Energy Institute. Europa kan 260 miljard euro per jaar besparen door het aandeel elektriciteit in het totale energieverbruik tegen 2040 te verdubbelen, wat het doel is van de Europese Commissie.

Lage variabele kosten voor duurzame energie

Duurzame energie is het aantrekkelijke alternatief. De variabele kosten zijn laag (geen brandstof), de CO₂-uitstoot is nihil en er is geen afhankelijkheid van petrostaten als Rusland, het Midden-Oosten en de VS. Hier is wel een grote disclaimer op zijn plaats, want voor duurzame energie is een nieuwe afhankelijkheid van China aan het ontstaan, dat zowel op het gebied van grondstoffen (zeldzame aardmetalen) als technologie (zonnepanelen, batterijen, elektrische auto's) een dominante positie heeft opgebouwd die de geopolitieke machtsverhoudingen beïnvloedt.

Om die situatie van goedkope energie te bereiken moet Europa door een moeilijke financiële periode. Zolang de transitie niet is volbracht, hebben we te maken met de hoge rekening voor olie en gas. Tegelijkertijd moeten we diep in de buidel tasten om de energietransitie voor elkaar te krijgen. Voor Nederland alleen al gaat het om forse bedragen.

Energietransitie kost meer dan 300 miljard euro

Zo is er de komende 15 jaar 235 miljard euro nodig voor de uitbreiding en de verzwaring van het elektriciteitsnet. Vorige week maakte toezichthouder Autoriteit Consument & Markt bekend dat de maandelijkse tarieven voor een netaansluiting daardoor komend jaar met 20 procent gaan stijgen. Het moet ergens van betaald worden natuurlijk.

Uit de Miljoenennota van afgelopen week blijkt dat het kabinet in de periode 2026-2035 zo'n 5,9 miljard euro uittrekt voor windparken op de Noordzee. Daarnaast is er 24,9 miljard euro gereserveerd voor de bredere subsidieregeling SDE++, waarmee projecten op het gebied van duurzame energie en CO₂-reductie worden gestimuleerd.

En dan hebben we nog geld nodig voor nieuwe kerncentrales. Het kabinet heeft 14,5 miljard euro uit het Klimaatfonds aangemerkt voor de bouw van twee nieuwe grote kerncentrales. Volgens experts is er echter 20 tot 30 miljard euro nodig. In de Studio Schumpeter-podcast zei Ruut Schalij in augustus te rekenen op 40 tot 50 miljard euro (luister hier terug). De faalkosten en vertragingen bij recente projecten (Hinkley Point C, Flamanville) vallen structureel tegen, en die realiteit moet je meenemen in de raming, vindt Schalij.

Waarschijnlijk zijn er meer investeringen nodig, maar alleen al voor deze drie posten is een investering van meer dan 300 miljard euro nodig. Geld dat de komende decennia moet worden opgehoest, terwijl de kosten van het fossiele systeem blijven doorlopen. Volgens het PBL is Nederland in 2040 nog steeds voor 56 procent van de energievoorziening afhankelijk van import.

Kabinet heeft olieprijs niet aan een touwtje

Dat betekent dat we 'lezer Henk' niet gerust kunnen stellen. Het kabinet heeft de olie- en gasprijs niet aan een touwtje. De transitie naar duurzame energie is verstandig beleid. Er is eigenlijk geen alternatief, zowel vanuit het perspectief van het klimaat, de geopolitiek als de economie. Als de investeringen eenmaal zijn gedaan, verandert de economische logica. Een oorlog in het Midden-Oosten heeft geen invloed op de opbrengst van een windmolen. Omdat de marginale kosten van zon, wind en nucleair laag zijn, zal energie relatief goedkoop zijn.

Lees hier alle korte nieuwsberichten van afgelopen week.

Studio Schumpeter-podcast met Ron Stoop van HCSS

Deze week bespreek ik het energienieuws met Ron Stoop van HCSS - The Hague Centre for Strategic Studies. Kijk/luister naar de 𝐒𝐭𝐮𝐝𝐢𝐨 𝐒𝐜𝐡𝐮𝐦𝐩𝐞𝐭𝐞𝐫-podcast! Abonneer je meteen 🎙️