Voorrang op het stroomnet: zo werkt het prioriteringskader van de ACM

Het overvolle stroomnet dwingt Nederland tot een ongemakkelijke vraag: als niet iedereen tegelijk kan worden aangesloten, wie gaat dan voor? Sinds eind december heeft toezichthouder ACM daar een antwoord op, het prioriteringskader, dat vanaf 1 juli ook voor huishoudens en MKB gaat gelden. Het bepaalt wie voorrang krijgt op het net, en onthult tegelijk een principiële keuze: niet de prijs, maar maatschappelijke waarde geeft de doorslag.

Wat is het prioriteringskader?

Het is 'priokader' is een set spelregels waarmee toezichthouder ACM bepaalt wie voorrang krijgt op het volle stroomnet. De ACM stelde het op 12 december 2025 vast, en sinds 31 december is het van kracht voor grootverbruikers. Per 1 juli geldt het ook voor MKB-bedrijven en huishoudens. Aanleiding was een uitspraak van het College van Beroep voor het bedrijfsleven: de ACM mag een prioriteitskader maken, maar moet wel goed motiveren wie voorrang krijgt en waarom. Er kwamen ruim honderd zienswijzen op binnen.

Hoe werkt het?

Er komt vanaf 1 juli één wachtrij voor groot- en kleinverbruikers. Zodra er ruimte ontstaat krijgen partijen op de wachtlijst een aansluiting. Er zijn drie categorieën. Prioriteit krijgen zogenoemde congestieverzachters, partijen die ruimte op het net vrijmaken, zoals bijvoorbeeld een batterijpark dat piekbelasting kan voorkomen. De tweede categorie in het prioriteringskader is 'veiligheid': ziekenhuizen, drinkwatervoorziening, defensie, noodhulp. In de derde en laatste categorie zitten basisvoorzieningen als onderwijs, openbaar vervoer, warmtenetten en woningbouw. Binnen elke categorie geldt nog steeds: wie het eerst komt, het eerst maalt. Wie in geen enkele categorie past, sluit achteraan aan.

Hoe zit het met reserveringen?

Hier zit een belangrijk misverstand. Prioriteren is niet hetzelfde als reserveren. Netbeheerders hielden capaciteit apart voor kleinverbruikers, de zogenoemde reserve. Dat veroorzaakte juridische problemen. Als het net vol is, valt het moeilijk uit te leggen waarom een bedrijf geen aansluiting krijgt, en een kleinverbruiker wél. Daarom wordt die gereserveerde ruimte nu vrijgegeven aan de gezamenlijke wachtrij en verdeeld via het prioriteringskader. Woningbouw die binnen drie jaar wordt opgeleverd, houdt overigens voorrang.

Is het een tijdelijke maatregel?

In principe wel. Als het stroomnet wordt verzwaard en er meer ruimte is, zal het prioriteringskader minder vaak nodig zijn. Maar met de opmars van zonnepanelen en windenergie krijgt filevorming op het stroomnet een structureel karakter. Het kader is nodig zolang er congestie is, en dat zal dus nog lang zijn. Tijdelijk is hier een rekbaar begrip.

Wat is het effect op de transitie?

Wie voorrang krijgt dankzij de prioritering, kan door met elektrificeren en verduurzamen. Maar wie achteraan belandt, vaak gewone bedrijvigheid, stelt een warmtepomp of laadinfrastructuur waarschijnlijk uit. Een verdelingsbesluit wordt zo ook een rem, of juist een versneller.

ACM had er ook voor kunnen kiezen om netcapaciteit te veilen en toe te wijzen aan de hoogste bieder. Maar dan trekken ziekenhuis en scholen altijd aan het kortste eind. Het land zou dan vol komen te staan met datacenters, want daar zit veel kapitaal. Om de schaarste te managen en maatschappelijke toepassingen een goede kans te geven, heeft de toezichthouder de prijsprikkel er dus bewust uitgehaald.