Hoe zinvol is de Brusselse jacht op de Russische schaduwvloot?

Europa werkt aan een nieuw sanctiepakket tegen de Russische schaduwvloot. De sluiting van de Straat van Hormuz zet de wereldwijde energievoorziening al maanden onder druk. Wat gebeurt er met de oliemarkt als de Russische olieexport wordt geraakt?

Brussel heeft nieuwe sancties in de pijplijn. Politico meldde afgelopen weekend dat de Europese Commissie werkt aan een 21ste sanctiepakket tegen Rusland, dat naar verwachting in juni of juli klaar is. Een belangrijk doelwit: de Russische schaduwvloot, het netwerk van veelal verouderde en ondoorzichtig gefinancierde olietankers waarmee Moskou zijn olie-export buiten het bereik van westerse beperkingen probeert te houden.

Sinds eind februari is de Straat van Hormuz al geblokkeerd. Door deze zeestraat tussen Iran en Oman wordt normaal gesproken circa twintig procent van de mondiale oliehandel vervoerd. Volgens het Internationaal Energieagentschap is dit al een van de zwaarste verstoring van het olie-aanbod in decennia. Automobilisten betalen recordprijzen aan de pomp en er ontstaat serieuze schaarste aan kerosine.

Door de Russische schaduwvloot in te dammen probeert Europa de Russische olie-export te frustreren en de oorlogskas van Poetin uit te putten. Dat moet de kansen van Oekraïne in de oorlog verbeteren. Maar wat betekent een aanscherping van de sancties op Russische olie voor het toch al krappe aanbod?

Schaduwvloot: omvang en effectiviteit

Sinds de Europese Unie in december 2022 een verbod instelde op import van Russische olie over zee, heeft Rusland zijn exportstrategie grondig omgebouwd. Een vloot van inmiddels meer dan zeshonderd tankers, grotendeels oud en geregistreerd onder vlaggen van landen als Sierra Leone of de Marshalleilanden, vervoert Russische olie naar China, India en Turkije. Rusland exporteerde in 2025 circa 238 miljoen ton olie, ofwel ongeveer 4,8 miljoen vaten per dag. China nam daar tachtig procent van af; India was goed voor ruwweg 38 procent van de zee-export.

Het probleem voor de EU is dat de sancties niet goed werken. Onderzoekers van onder meer Follow the Money concludeerden eerder dit jaar dat Russische olie via omwegen, denk aan raffinage in India of Turkije, alsnog de Europese markt bereikt. Zodra ruwe olie buiten de EU wordt verwerkt, verliest het officieel zijn Russische herkomst en is invoer in de EU legaal.

Het twintigste sanctiepakket, aangenomen op 23 april, voegde 46 extra schepen toe aan de sanctielijst en legde de basis voor een toekomstig verbod op alle maritieme dienstverlening aan Russische olie-export. Dat verdergaande verbod, eerder geblokkeerd door Malta en Griekenland vanwege de belangen van hun scheepvaartsector, zou nu opnieuw op tafel komen nu Hongarije onder premier Péter Magyar minder Ruslandgezind is. Maar ook als dat verbod er komt, is de vraag hoeveel olie er daadwerkelijk van de markt verdwijnt.

Wat staat er op het spel?

Rusland produceert circa tien tot elf miljoen vaten olie per dag, circa tien procent van de mondiale consumptie. Het land exporteert daarvan ongeveer de helft. Dat volume is simpelweg te groot om zomaar weg te denken. Dat was in 2022 ook precies de reden waarom het Westen koos voor een prijsplafond in plaats van een volledig exportverbod: de angst was dat het buitenspel zetten van een van de grootste olieproducenten ter wereld de prijzen wereldwijd zou opdrijven.

Die vrees is nu actueler dan ooit. De Straat van Hormuz, waardoor normaal twintig miljoen vaten per dag stromen, is de facto nog steeds gesloten. Het IEA kondigde een vrijgave aan van 400 miljoen vaten uit strategische reserves.

In dit klimaat een tweede aanbodschok introduceren is niet zonder risico. ABN AMRO berekende in scenario-analyses dat de inflatie in de eurozone in 2026 bij een olieprijs van 130 dollar met 1,3 procentpunt oploopt. Rabobank waarschuwde dat de combinatie van hogere energieprijzen en verstoorde handelsroutes leidt tot een klassieke stagflatiedreiging: zwakkere groei gecombineerd met inflatiedruk, het slechtste van twee werelden.

De grote vraag is wat China doet. Beijing heeft de afgelopen jaren Russische olie opgekocht tegen forse kortingen en daarmee strategische voorraden aangelegd. Doordat de sancties Rusland dwingen te verkopen met korting, trekt goedkopere Russische olie vanzelf naar markten die buiten het westerse sanctieregime vallen. Strenger westers optreden leidt eerder tot lagere Russische olieprijzen dan tot minder Russische olie op de wereldmarkt.

ABN AMRO verwacht dat China in 2026, nu zijn opslagcapaciteit haar maximum nadert, zijn inkoopvolumes zal terugschroeven. Dat zou de markt gevoeliger maken voor verstoringen. Tegelijkertijd blijven India en Turkije een potentiële afzetmarkt voor Russische leveringen. Olie vindt altijd een markt, maar het wordt wel steeds omslachtiger en duurder.

Oliemarkt is geen politieke arena

De combinatie van een gesloten Straat van Hormuz en aangescherpte sancties op de Russische schaduwvloot vormt in theorie een dubbele klem op het mondiale olieaanbod. Een tekort in de Perzische Golf maakt elke andere olieleverancier belangrijker. Toch zijn er nuanceringen. Vóór de Hormuz-crisis was er sprake van overcapaciteit op de oliemarkt. De oliewinning in landen als de VS, Brazilië, Guyana en Canada was al aan het stijgen.

De vraag is hoe effectief het nieuwe Europese sanctiepakket zal zijn. Gaat het de Russische schaduwvloot echt treffen? De voorgeschiedenis is wat dat betreft niet bemoedigend. Drie jaar lang werden individuele tankers gesanctioneerd, waarna ze simpelweg werden overgeschreven naar nieuw opgerichte brievenbusmaatschappijen op hetzelfde adres in Dubai. Een effectieve sanctie vereist ofwel handhaving door derde landen, met name China en India, ofwel een technisch sluitend verbod op maritieme dienstverlening waar ook verzekeraars en bunkermaatschappijen buiten Europa zich aan houden.

Maar veel speldenprikken kunnen wel optellen tot een serieuze klap. De Russische economie verkeert in de slechtste staat. De politieke ruimte voor sancties is groter dan een jaar geleden. Maar de oliemarkt is geen politieke arena, het is een commercieel gedreven markt die reageert op volumes, routes en prijzen.