Explainer: de AI-Gigafabriek en het Nederlandse energiesysteem

De Europese Commissie wil vijf AI-Gigafabrieken bouwen in Europa. In Rotterdam ligt een concreet voorstel: de VOLT Gigafactory. Wat is zo'n fabriek precies, en wat betekent zij voor het Nederlandse energiesysteem? Zes vragen, zes antwoorden.

Wat is een AI-Gigafabriek?

Een AI-Gigafabriek is een grootschalig datacenter dat speciaal is ingericht voor AI (artificial intelligence, ofwel kunstmatige intelligentie). Een AI-Gigafabriek wordt gebruikt voor het trainen van AI-modellen en het draaien ervan. Voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie gebruikte de term AI-Gigafabriek voor het eerst in februari 2025, tijdens de AI Action Summit in Parijs.

Via het InvestAI-programma wil de EU met een fonds van 20 miljard euro maximaal vijf van deze Gigafabrieken laten bouwen, in publiek-private samenwerkingsverbanden. Daarnaast zijn inmiddels negentien kleinere AI-fabrieken operationeel, waarvoor de Commissie en de lidstaten tot 2027 samen 10 miljard euro investeren. De achterliggende gedachte is dat Europa op dit moment voor rekenkracht sterk afhankelijk is van de Verenigde Staten. Drie Amerikaanse aanbieders bezitten 70 procent van de Europese cloudmarkt en 85 procent van de chips die nodig zijn voor AI is in Amerikaanse handen.

Wat is het verschil met een gewoon datacenter?

Schaal en functie. Een AI-Gigafabriek bevat minstens 100.000 geavanceerde GPU-chips, tegenover minder dan 25.000 in een reguliere AI-fabriek. GPU staat voor Graphics Processing Unit (grafische processor). Oorspronkelijk zijn deze chips ontwikkeld voor het berekenen (renderen) van beelden in games. De chip-architectuur blijkt ideaal voor AI: een GPU voert duizenden berekeningen tegelijk uit (parallel), waar een gewone processor (CPU) taken vooral na elkaar afhandelt (serie). Het trainen van AI-modellen bestaat uit enorme aantallen gelijksoortige berekeningen, precies waar GPU's in uitblinken. Gewone datacenters zijn er vooral voor dataopslag, het draaien van bedrijfssoftware en internetverkeer.

In een AI-Gigafabriek vinden vier soorten activiteiten plaats: het trainen van grote AI-modellen, onderzoek en modelbouw, het verfijnen van bestaande modellen en het verwerken van AI-chats met gebruikers. Vooral het trainen van modellen vraagt extreme rekenkracht.

Nederland heeft al een gewone AI-fabriek toegewezen gekregen. In oktober 2025 selecteerde de Europese supercomputerorganisatie EuroHPC de Nederlandse AI Factory (NLAIF), een consortium van onder meer SURF en TNO, gericht op AI-toepassingen met gevoelige data in sectoren als zorg, mobiliteit en landbouw. De vraag die nu voorligt is van een andere orde: een Gigafabriek is minstens vier keer zo groot.

Wat is de VOLT Gigafactory in Rotterdam?

Het Nederlandse bedrijf VOLT kondigde in april plannen aan voor een AI-Gigafabriek in de Rotterdamse haven met een capaciteit van maximaal 800 megawatt. De bouw kan op zijn vroegst in 2027 starten. De locatie heeft al een hoogspanningsaansluiting en ligt dicht bij het aanlandingspunt van kabels van windparken op zee. Energiepartner is Eneco, dat de fabriek wil voeden met offshore windstroom. Volt heeft al een kleiner AI-datacenter in Amsterdam, met een capaciteit van 14 megawatt.

De Nederlandse AI-Gigafabriek is afhankelijk van Europese financiering. De EU-aanbesteding voor de vijf Gigafabrieken stelt als voorwaarde dat de nationale overheid vooraf een financiële toezegging doet: het financieringsmodel gaat uit van 65 procent private investeringen en 35 procent overheidssteun. In februari riepen de topmannen van VOLT en Eneco het kabinet per brief op om snel te beslissen, omdat Nederland anders niet kan meedingen. Het ministerie wees in reactie op het rapport-Wennink, dat stelt dat zo'n fabriek volledig privaat gefinancierd kan worden. Datzelfde rapport noemt het project overigens een cruciale bouwsteen voor de Nederlandse concurrentiekracht.

Hoeveel energie verbruikt een AI-Gigafabriek?

Zoveel als een middelgrote tot grote stad, staat in een recent rapport van The Hague Centre for Strategic Studies over de strategische waarde van een Gigafabriek voor Nederland (geschreven in opdracht van Eneco). Het trainen van een serieus AI-model vergt een vermogen dat begint bij ongeveer 100 megawatt, en die ondergrens stijgt.

In het grotere geheel blijft het stroomverbruik relatief beperkt. Wereldwijd verbruikten datacenters in 2024 volgens het Internationaal Energieagentschap 415 terawattuur, circa 1,5 procent van het mondiale elektriciteitsverbruik. Aluminiumproductie verbruikt ruwweg vier keer zoveel, airconditioning vijf keer zoveel. In Nederland verbruiken datacenters volgens het CBS 4,6 procent van de elektriciteit.

Verergert AI netcongestie?

Op het net waar huishoudens en mkb op zijn aangesloten nauwelijks. Grote AI-faciliteiten worden direct aangesloten op het hoogspanningsnet, terwijl de wachtrijen voor woningen en kleinere bedrijven op het midden- en laagspanningsnet zitten. Op het hoogspanningsnet kan een Gigafabriek wél voor congestie zorgen; daarom pleiten de HCSS-onderzoekers voor vestiging op plekken waar al zware energie-infrastructuur ligt, zoals de haven van Rotterdam of de Eemshaven.

Datacenters kunnen het net ook ontlasten. Met hun batterijen en noodstroomvoorzieningen kunnen zij het net helpen balanceren. Netbeheerder Alliander gaf tijdens een debat van de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie in juni aan die noodstroomcapaciteit graag te willen benutten om wachtlijsten weg te werken, al mogen de generatoren vanwege stikstofregels nu maar 500 uur per jaar draaien.

Stimuleert of remt AI de energietransitie?

Beide, en dat is precies het spanningsveld. Aan de stimulerende kant: datacentra nemen circa 30 procent van alle grote duurzame stroomcontracten (PPA's) voor hun rekening, veel meer dan hun aandeel in het verbruik. Die vraag maakt businesscases voor nieuwe wind- en zonneparken mogelijk, zoals het offshore windcontract voor project Zeevonk in 2024. Datacenters leveren daarnaast restwarmte: in Amsterdam werkt bewonerscoöperatie MeerEnergie aan een warmtenet dat 5.000 woningen moet verwarmen met warmte van een datacenter, en in Middenmeer gaat restwarmte naar de kassen. AI zelf kan bovendien elektriciteitsnetten slimmer maken, bijvoorbeeld door zon- en windproductie te voorspellen.

Aan de remmende kant, AI Gigafabrieken leggen beslag op aanzienlijke hoeveelheden groene stroom, netcapaciteit, ruimte en koelwater. In Nederland zijn al deze zaken schaars.