De 'moeder aller energiecrisissen' nadert, het IEA bepleit energiebesparing

De oorlog in het Midden-Oosten veroorzaakt de 'grootste verstoring ooit' van de oliemarkt, aldus het International Energy Agency (IEA) afgelopen vrijdag. De hoop dat de Straat van Hormuz - waar normaal 20 procent van de mondiale olie doorheen gaat - snel weer open gaat, lijkt te vervliegen.

Voordat ik daar dieper op inga, vertel ik graag dat ik ook een wekelijkse Studio Schumpeter-podcast publiceer. Afgelopen vrijdag was Olof van der Gaag, van de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie (NVDE), mijn gast. Dat leverde een prachtig compliment op. "Er hoeven geen energiepodcasts meer te worden gemaakt", schreef Laetitia Ouillet gisteren in een post op Bluesky. "Alles wat gezegd moest worden zit in deze aflevering." - Luister je nog niet? Hier de link — en abonneer je meteen even.

Het IEA presenteerde vrijdag tien concrete maatregelen waarmee overheden, bedrijven en huishoudens de vraag naar olie snel kunnen terugdringen. "Wat ik goed vind van die oproep, is dat deze ook laat zien dat er wel degelijk dingen zijn die echt op heel korte termijn kunnen", zegt Van der Gaag in de podcast. Net nu bedrijven hun medewerkers weer vragen meer naar kantoor te komen, adviseert het IEA juist om weer meer thuis te werken. Verder drukt het mensen op het hart om minstens 10 kilometer per uur langzamer te rijden, vaker het openbaar vervoer te pakken en geen vliegreizen te maken.

"Mensen werpen soms tegen dat verduurzaming een kwestie van lange adem is", vervolgt Van der Gaag. "Dat moet natuurlijk sowieso geen reden zijn om het dan niet te doen." Want als je iedere vijf jaar denkt, waren we vijf jaar geleden maar begonnen, dan schiet het volgens de NVDE-voorzitter niet op. "Dus die lange adem heb je sowieso nodig. Maar er zijn ook altijd mogelijkheden die wel kunnen op de korte termijn."

Autoloze zondagen

Het IEA besloot vorige week tot het vrijgeven van 400 miljoen vaten uit zijn strategische oliereserves, en dringt nu aan op energiebesparing. Aad van Bohemen, die jarenlang bij het IEA verantwoordelijk was voor de strategische oliereserves, legt in een interview met EW uit dat het vrijgeven van noodreserves zijn beperkingen kent. Als de blokkade van Hormuz lang duurt, "kunnen de strategische voorraden opnieuw worden aangesproken. Maar er zullen dan ook andere maatregelen komen, want je moet zuinig zijn op je reserves."

Die andere maatregelen zijn gericht op het verminderen van de vraag. "Denk aan het invoeren van autoloze zondagen en het verlagen van de maximumsnelheid. Elk land heeft een plan op de plank liggen om het olieverbruik met 7 tot 10 procent terug te dringen. Die plannen worden door het IEA doorgelicht tijdens een landenexamen."

Aanvullen gasvoorraden drama van het jaar?

Terwijl de olieprijs boven de 100 dollar is gestegen en ook de gasprijs hoog is, doet het Nederlandse kabinet vooralsnog of er weinig aan de hand is. De maximumsnelheid aanpassen? "Dat overwegen we niet", aldus minister Vincent Karremans van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. "Daar is ook helemaal geen aanleiding voor", zei hij volgens de NOS.

Misschien moet Karremans de Belgische zakenkrant De Tijd er even bijpakken. Energie-expert Anne-Sophie Corbeau legt in een interview uit dat mensen nog niet beseffen dat de ‘moeder aller energiecrisissen’ op hen afkomt omdat de aanvoer van aardgas onder druk staat, niet alleen door de sluiting van de Straat van Hormuz, maar ook door de zwaar beschadigde gasexportterminals in Qatar. "De gasvoorraden in Europa weer aanvullen kan wel eens het drama van het jaar worden."

In een interessant bericht op LinkedIn maakt Michiel Ottevanger de rekenexercitie voor de Nederlandse gasopslagen. Ottevanger wijst erop dat Nederland het vulseizoen voor de gasbergingen begint met een vulgraad van slechts 5 procent. Om de opslagen vóór de volgende winter op 90 procent te krijgen, moet er tussen april en oktober circa 123 terawattuur aan aardgas worden opgeslagen. Tegelijk loopt het gewone verbruik door. De totale gasbehoefte voor gebruik en opslag bedraagt 30 tot 50 terawattuur per maand, terwijl het maximale aanbod via LNG-terminals, Noors pijpleidinggas, kleine gasvelden en import uit België en het VK uitkomt op 34 tot 50 terawattuur per maand.

De marge is dus minimaal. Bovendien is de technische injectiecapaciteit van de opslagen begrensd op zo'n 20 terawattuur per maand. "We kunnen ons dus niet permitteren om nog twee maandjes te wachten met het opslaan van aardgas", aldus Ottevanger.

Er speelt ook een commercieel probleem. De gasopslagen worden gevuld door commerciële partijen. Die hebben weinig zin om, zolang de oorlog gaande is, duur gas in te kopen voor de opslag om het in de winter (misschien) goedkoper te moeten verkopen. Staatsbedrijf Energie Beheer Nederland kan bij marktfalen bijspringen voor maximaal 80 terawattuur. Dat gaat de schatkist zo'n 440 miljoen euro kosten.

Van der Gaag van de NVDE presenteerde afgelopen week een plan om in de komende vijf jaar het gasverbruik met 10 miljard kuub terug te dringen, net als na de start van de Oekraïne-oorlog gebeurde. Door in te zetten op zaken als betere isolatie en industriële efficiëntie kan er op korte termijn veel bereikt worden. Verduurzaming is niet het probleem, benadrukt Van der Gaag, het is de oplossing.

Elektrificatie kan fossiele import fors beperken

De noodzaak om te verduurzamen wordt ook steeds urgenter. Klimaatverandering, betaalbaarheid en energiezekerheid gaan hand in hand. Het langetermijnperspectief is hoopvol, blijkt uit een nieuw rapport van energiedenktank Ember. Zonnepanelen, windmolens, batterijen, elektrische auto's en warmtepompen kunnen samen meer dan driekwart van de wereldeconomie van energie voorzien. Als importerende landen deze drie technologieën — hernieuwbare stroom, elektrisch rijden en warmtepompen — volledig zouden uitrollen, kunnen zij hun fossiele importrekening met zo'n 70 procent terugdringen.

Elektrische voertuigen (EV's) zijn daarin de belangrijkste hefboom. In 2025 vervingen ze wereldwijd 1,7 miljoen vaten olie per dag. China bespaart al meer dan 28 miljard dollar per jaar aan vermeden olie-import, Europa circa 8 miljard dollar. Tegelijkertijd steeg de mondiale zonne-energieproductie in 2025 met meer dan 600 terawattuur. Dat laatste is genoeg om alle LNG te vervangen, die dat jaar door de Straat van Hormuz werd verscheept.

Ember verwacht blijvende gevolgen voor energiemarkten door de oorlog. De groeivooruitzichten voor LNG in Azië zijn volgens het bureau sterk verslechterd, nu zonne-energie met batterijopslag steeds goedkoper wordt. Ook de piekdatum voor wereldwijde olievraag schuift naar voren: het IEA rekent op 2029, maar Ember acht het mogelijk dat die piek er in 2026 al is.

Landen die nu investeren in hernieuwbare energie en elektrificatie bouwen een structurele buffer op tegen toekomstige verstoringen van fossiele aanvoerketens.